Fazla Çalışma Nedir?

İş Kanunu’nun 41. maddesinde “Ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir.” hükmü ile fazla çalışma yapılabilecek hallerin, kapsamının geniş tutulduğu ve örnekleme yoluyla sayılarak sınırlı sayıda düzenlenmediği görülmektedir.[1] Özellikle üretimin arttırılması, iş görme edimini işçinin devam ettirdiği hemen her zaman gerçekleştirilebilecek bir gerekçe olacaktır.[2] Kanun lafzında geçen yapılabilir ifadesi taraflar açısından fazla çalışmanın zorunluluk olarak düzenlenmediğini göstermektedir. Fazla çalışmanın ancak tarafların isteğine bağlı olarak her zaman yapılabileceğini söylemek mümkündür.[3]

Bir çalışmanın fazla çalışma olarak değerlendirilebilmesi için çalışmanın işverenin talebi ile gerçekleştirilmiş olması gerekmektedir. Ancak işverenin talebi açık olabileceği gibi zımni de olabilir. Örneğin işverenin işçinin normal çalışma süresinden sonra çalışmasına rağmen işçiyi durdurmaması,[4] normal çalışma süresinde yetişmeyecek işin bitmesini talep etmesi hallerinde işverenin zımnen fazla çalışma talebinde bulunduğunun kabulü gerekmektedir.

Yine işverenin tutmakta olduğu fazla çalışma sistemine göre işçinin çalışıyor olduğunu tespit etmesine rağmen müdahale etmemesi, çalışma saatleri dışında iş ile ilgili soru ve taleplerle işçi ile iletişime geçmesinin de zımni fazla çalışma talebi sayılması gerektiği kanaatindeyiz. Bu noktada işverenin yazılı talebi olmadığı ileri sürülemeyecektir. Zira işverenin, işçinin çalıştığını bilmesine ve durdurmamasına karşın çalışma bedelini vermekten imtina etmesi iyi niyet kurallarına aykırılık teşkil edecektir. [5]

Esneklik ihtiyacının bir ürünü olan uzaktan çalışma sistemlerinde, kayan iş süreleri başlığında da incelendiği üzere çalışma sürelerini belirleme yetkisinin işçilere bırakılması mümkündür.[6] Bu bağlamda işverenin çalışma sürelerinin belirlenmesinde işçiye güven esasıyla, çalışma sürelerini değil işi denetlediği güvene dayalı çalışma süresinin uygulanması mümkündür.[7] İşçiden beklenen işin normal çalışma sürelerinde tamamlanabilecek düzeyin üzerinde olması halinde yapılacak fazla iş için işverenin fazla çalışma ücreti ödemesi gerekecektir.

Olağan fazla çalışmanın işçilere işverence duyurulması gerekmektedir. Bildirimin işçiye uygun bir süre önceden bildirilmesi gerekmekte olup aksi halde işçinin fazla çalışma yapmaması mümkündür. Söz konusu duyurunun bir şekil şartı bulunmamakla birlikte, ispat açısından yazılı olarak yapılması yerinde olacaktır.

[1] Ali Cengiz Köseoğlu and Sibel Kabul, ‘4857 Sayılı İş Kanunu Bağlamında Çalışma Süresı̇nı̇n Aşılması: Fazla Çalışma’ https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/97926 Accessed 03 June 2023 233,239 [2] Ertuğrul Yuvalı, ‘Türk Hukukunda Olağan Nedenlerle Fazla Çalışma Ve Ab Ülkelerinde Fazla Çalışma Hükümlerđne Genel Bir Bakış ‘ (2009) 10 (4) Kamu-İş, https://www.tuhis.org.tr/pdf/1043.pdf accessed 04 June 2023 55,57 Astarlı, ‘İş Hukukunda Çalışma Süreleri’ (n 214); Mollamahmutoğlu, Astarlı and Baysal, (n 14) 385. ; Narmanlıoğlu, İş Hukuku (n 277) 29. [3] Akyiğit, ‘Normali Aşan Çalışmalar’, (n 300) 4 [4] Zeynep Ezgi Ertürk, ‘4857 Sayılı Kanuna Göre Fazla Çalışma’ (İstanbul Ticaret Üniversitesi 2018) 65 <https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp> accessed 02 March 2023 [5] ‘4857 sayılı İş Kanunu Çerçevesinde Türk İş Hukuku’nda Fazla Çalışma’ (İstanbul Üniversitesi 2008) 58 vd. < http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/44495.pdf> accessed 01 April 2023 [6] Öncü (n 263), 81 [7] Astarlı, ‘İş Hukukunda Çalışma Süreleri’ (n 275) 409.